فون فایندر

میانجیگری روباه • فون فایندر

امام حسین (ع) : بخشنده ترین مردم کسی است که در هنگام قدرت می بخشد.
دوشنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۶

میانجیگری روباه

دسته بندی : موبایل تاریخ : پنج شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۶

انگلستان با توجه به همسایگی ایران با هند و تجربه لشکرکشیهای گذشته ایران در زمان نادر به این ناحیه تلاش کـــرد تا ایران را تضعیف و با جدایی بخشهای حاصلخیز و اقتصادی ایران و تحمیل غرامت جنگی سنگین و حذف تعرفه‌های گمرگی به نفع روسیه بنیانهای اقتصاد ایران را نابود کند. در واقع دنبال انگلیس این بود که ایران به یک کشور ضعیف تبدیل شود…

بعد از قتل سیسیانف فرمانده سپاه روسیه در جنگ نخست ایران و روس و جایگزینی گودوویچ و ناکامی او در تصرف ایروان، روحیه ایرانیها تقویت انجام گرفت؛ برای همین روسها با ارائه شروطی درخوهست صلح کـــردند، اما عباس میرزا ولیعهد با توجه به پیروزی ایران بنا را بر ادامه جنگ گذاشت تا روسها را تنبیه کند اما ناگهان صحنه جنگ عوض انجام گرفته مستشاران نظامی از ایران می‌روند و ترکمنهای خراسان هم شورش می‌کنند و پایان اینها باعث انجام گرفت تا سپاه ایران در ابداًندوز شکست بخورد.۱

 

در این مکان دولت انگلیس وارد انجام گرفته و پیشنهاد میانجیگری می‌دهد تا بین دو طرف صلح شود؛ صلحی که به قرارداد گلستان و از دست رفتن سرزمینهای گلستان و ولایت ساحلی دریای سیاه و باکو و دربند و شیروان و بخشهای زیادی از ایران منجر انجام گرفت. در کنار آسیبهای اقتصادی، ضربه روحی و روانی که عهدنامه گلستان به ایران زد تا دهها سال ادامه یافت.۲

 

اما چه انجام گرفت که نبرد ایران و روسها که در آن تعدادین بار ایرانیها پیروز انجام گرفته بودند و یا حداقل جلوی روسها ایستاده بودند به چنین شکستی منجر انجام گرفت؟ و دلیل چنین شرایط دشواری بر ایران تحمیل انجام گرفت؟ آیا از نظر وضعیت جنگی ایران باید چنین امتیازاتی را می‌داد و یا اینکه شرایط مذاکرات و صحنه‌آرایی میانجی ایرانیها را به چنین وضعیتی سوق داد؟ این نوشتار درصدد هست تا به بررسی این موارد بپردازد.

 

از نظر تاریخی گرجستان سرزمینی بود که از دو قرن قبل از آغاز جنگهای نخست ایران و روسیه بین دو کشور محل مناقشه بود؛ برای همین بارها روسها تلاش کـــردند تا این ناحیه را تصرف کنند. در همین رهستا تمایل حاکم گرجستان به روسها در زمان آغا محمدخان قاجار باعث انجام گرفت تا روسها به فکر بیفتند که به صورت عملی این نواحی را تصرف کنند.۳

 

برای همین در این زمان آغامحمدخان قاجار به گرجستان حمله و آنجا را تصرف کـــرد. روسها نیز بلافاصله سپاهی را برای تصرف مجدد گرجستان فرستادند که این سپاه بعد از مرگ کاترین دوم به روسیه بازگشته و مجدد گرجستان به تصرف ایران درآمد. با این حال بعد از کشته انجام گرفتن آغا محمدخان قاجار حاکم گرجستان این سرزمین را به روسیه محلق کـــرد. زمینه‌ای که بستر جنگ نخست ایران و روس را فراهم کـــرد؛ به طوری که روسها با حمله گنجه سعی کـــردند تا دروازه‌های ورود به گرجستان را مسدود و از ورود ایرانیها به این ناحیه جلوگیری کنند. این کار به شروع جنگ بین دو کشور منجر انجام گرفت.۴

 

در همین زمان ایران به منظور مقابله با روسها تلاش کـــرد تا به دولت فرانسه نزدیک شود. برای همین به ناپلئون پیشنهاد عقد قرارداد مشترک را داد. این پیشنهاد بعد از بررسی توسط فرانسه و به دلیل موقعیت معقول ایران برای دسترسی به هند که آن زمان جزء انگلیس و رقیب فرانسه بود پذیرفته انجام گرفته و به عقد قرارداد فین کنشتاین منجر انجام گرفت. هرتعداد به موجب این قرارداد، فرانسه باید از ایران در برابر روسها دفاع می‌کـــرد، اما بعد از کنار آمدن با روسها این کشور از تعهدات خود عدول کـــرده و این موضوع باعث انجام گرفت تا ایران به انگلیس متمایل شود.۵

 

در ابتدا سیهست انگلیس تداوم جنگ بود. انگلیسیها تصور می‌کـــردند ادامه جنگ به هستقرار بخشی از نیروهای نظامی و توان مالی روسیه در مرزهای آسیایی‌اش منجر انجام گرفته و از سیهستهای تهاجمی و توسعه‌طلبی این کشور در اروپا جلوگیری می‌کند. برای همین در ابتدا با دادن وعده‌های مختلف، ایران را ترغیب به ادامه جنگ می‌کـــردند. از جمله وعده‌هایی که انگلیس به ایران در این زمان می‌داد افزایش کمکهای مالی و نظامی در دوران جنگ بود، اما در عمل با دادن این وعده‌ها سعی می‌کـــرد از کارت ایران در مذاکرات با روسها هستفاده کند.۶

 

بحث حمایتهای انگلیس از تداوم جنگ زیاد طول نکشید، دلیل که این کشور به زودی برای مقابله با توسعه‌طلبیهای ناپلئون با روسیه کنار آمد و از این به بعد به منظور حفظ قدرت روسیه تلاش کـــرد تا زمینه‌های سوق دادن ایران به عقد قرارداد با روسیه را فراهم کند، اما ایران که در تعداد نبرد پیروز انجام گرفته بود حاضر به پذیرش صلح نبود.۷

 

انگلیس برای دستیابی به دنبال خودش با وجود تعهداتی که به ایران داده بود کارشکنیهایی را شروع کـــرد. انگلیس با اختلالی که در وظایف مستشاران نظامی به‌وجود آورد در بحث تامین لجستیک سپاه ایران و پشتیبانی توپخانه‌ها از میدان جنگ اختلال به‌وجود آورد. برخی هم شورش ترکمنهای خراسانی را بی‌ربط به تحریک انگلیسیها نمی‌دانند. پایان این موارد باعث انجام گرفت تا ایران در برابر روسها در نبرد «ابداًندوز» شکست دشواری خورده و روسها به سمت ایران پیشروی بکنند. در این مکان انگلیسیها که تضعیف افزایش ایران را نمی‌خوهستند نقش میانجی را بر عهده گرفته و حاضر انجام گرفتند تا زمینه مذاکرات بین دو طرف را فراهم کنند.۸

 

یکی از اقدامات سفیر انگلیس، سرگور اوزلی، تلاش برای انتخاب فردی نزدیک به انگلیس از طرف ایران در این مذاکرات بود. برای همین با تلاشهایی که او انجام داد میرزا ابوالحسن ایلچی به عنوان نماینده ایران انتخاب انجام گرفت. همین مسئله باعث انجام گرفت به دلیل ناآگاهی ایرانیها انگلیس در عقد قرارداد صلحی که به قرارداد گلستان مشهور انجام گرفت امتیازهای زیادی را به روسها واگذار کند. به صورت حتم در همان زمان رجال مهین‌دوست از این اقدام انگلیسیها ناراضی بودند.۹

 

انگلیسیها با فراهم کـــردن زمینه‌­های تسلط روسها بر بازار ایران و همچنین بعد از قرارداد گلستان، با عقد قراردادی بین ایران و دولت خود، که راه نفوذ اقتصادی بریتانیا به ایران را فراهم می­‌کـــرد، باعث انجام گرفتند در عمل در دهه­‌های بعد امکان رانجام گرفت طبقه تولیدکننده و شکل‌گیری طبقه بورژوازی از ایران گرفته شود و این کشور همچنان در معقولات قبیلگی باقی بماند.

 

سرگور اوزلی بعدها در خاطراتش عنوان کـــرده که در جریان مذاکرات ایران روسیه زیاد از آنکه بخواهد نقش میانجی دو طرف را برعهده بگیرد پایانی سعی خود را برای حفظ منافع دولت بریتانیا به‌کار بسته هست. برای همین نتیجه این قرارداد به تحکیم قدرت انگلیس در ناحیه منجر انجام گرفته هست.۱۰

 

سفیر انگلیس چه مسائلی را در قرارداد گلستان در نظر گرفته بود که بعدها در یادداشتهایش از آنها به عنوان حفظ منافع انگلیس در ناحیه یاد کـــرده هست؟ به موجب قرارداد، گرجستان، داغستان، بادکوبه، دربند و زیادی مناطق دیگر به روسیه واگذار و در عمل با حذف تعرفه‌های گمرگی، ایران به بازار محصولات کشور روسیه مبدل انجام گرفت. دنبال سفیر انگلیس از این اقدام تامین توسعه‌طلبیهای انگلیس در قسمتهای آسیایی بود. برای همین در این قرارداد پایانی تلاش خود را کـــرد تا منافع اقتصادی روسیه به‌صورت یکطرفه تامین شود.۱۱

 

از طرفی دیگر انگلستان با توجه به همسایگی ایران با هند و تجربه لشکرکشیهای گذشته ایران در زمان نادر به این ناحیه تلاش کـــرد تا ایران را تضعیف و با جدایی بخشهای حاصلخیز و اقتصادی ایران و تحمیل غرامت جنگی سنگین و حذف تعرفه‌های گمرکی به نفع روسیه بنیانهای اقتصاد ایران را نابود کند. در واقع دنبال انگلیس این بود که ایران نتواند به یک کشور رو به توسعه تبدیل شود. از این رو در این قرارداد بنیانهای اقتصادی ایران را دنبال قرار داد.۱۲

 

برای نمونه، انگلیسیها با فراهم کـــردن زمینه‌های تسلط روسها بر بازار ایران و همچنین بعد از قرارداد گلستان، با عقد قراردادی بین ایران و دولت خود که راه نفوذ اقتصادی بریتانیا به ایران را فراهم می‌کـــرد باعث انجام گرفت تا در عمل در دهه‌های فردا امکان رانجام گرفت طبقه تولیدکننده و شکل‌گیری طبقه بورژوازی از ایران گرفته شود و این کشور همچنان در معقولات قبیلگی باقی بماند.۱۳

 

عهدنامه گلستان به گونه‌ای تدوین انجام گرفته بود که از سه شیوه تولید مرسوم آن زمان ایران (شیوه‌های تولید عشایری و روستایی و منطقهی) شیوه تولید عشایری بر دو شیوه تولید دیگر با تضعیف بنیانهای اقتصادی  کشور مسلط بوده و ایران همچنان به عنوان یک کشور حاشیه‌ای به حیات خود ادامه دهد. از این رو شاهد هستیم که تا دهه‌ها بعد از قرارداد گلستان به دلیل بازگذاشتن بازارهای کشور به روی خارجیها و ممانعت از رانجام گرفت طبقه بورژوا، شیوه‌های تولید روستایی و به‌خصوص منطقهی در ایران سرکوب می‌انجام گرفته هست.۱۴

 

فرجام نقل کرد

مروری بر ورود دولت انگلیس در جریان جنگ نخست ایران و روسیه نشان می‌دهد که دنبال این کشور از تشویق ایران به ادامه جنگ در سالهای ابتدایی و سپس تلاش برای اپایان آن و ایفای نقش میانجی تامین منافع انگلیس از طریق تضعیف ایران بوده هست. براین اساس انگلستان در این قرارداد تلاش می‌کند تا بنیانهای اقتصادی و نظامی ایران را تضعیف کـــرده تا این کشور در سالهای بعد فقط نقش یک کشور ضعیف و حایل بین انگلیس و روسیه را گیم کـــرده و خطری از سوی ایران برای منافع انگلیس در هند به وجود نیاید.

 

سرلشکر احمد امیراحمدی و دوتن از افسران ارانجام گرفت لشکر غرب در کنار تابلو نقشه ایران

شماره آرشیو: ۱۱۳۶۵-۳ع