فون فایندر

تبارشناسی جمهوری‌خواهی نزد ایرانیان • فون فایندر

امام حسین (ع) : بخشنده ترین مردم کسی است که در هنگام قدرت می بخشد.
دوشنبه ۲۷ آذر ۱۳۹۶

تبارشناسی جمهوری‌خواهی نزد ایرانیان

دسته بندی : موبایل تاریخ : چهارشنبه ۲۲ شهریور ۱۳۹۶

نخستین جرقه جمهوری‌خواهی به زمان فوت محمدشاه قاجار بازمی‌گردد. در آن زمان، عده‌ای از متنفذان دولتی که خود را نماینده همه جناحهای حکومت می‌خواندند در مجلسی به نام «مجلس امرای جمهور» جمع انجام گرفتند تا بر امور حکومت نظارت کنند.

اندیشه جمهوری و رابطه آن با جنبش جمهوری‌خواهی، مفهومی هست که ارتباط نزدیکی با انقلابهای قرن هجدهم و نوزدهم اروپا دارد. سرنگونی سلاطین مستبد اروپا به دست توده آقام جرقه‌ای در افکار روشنفکران و سیهستمداران ایران زد. این دو گروه هر یک به خلاف جهت یکدیگر عمل می‌کـــردند؛ سیهستمداران اگرچه در زیادی مواقع دین را روبه‌روی سیهستهای ناعادلانه خود می‌دانستند، اما گاهی نیز برای مقابله با اندیشه‌ها و مرامهای ضاله، به سوی دین می‌آمدند و روشنفکران، که مدعی حرکت در راه ترقی و پیشرفت ایران بودند و این امر را مستلزم وام‌گیری از اندیشه‌های غربی می‌دانستند، برای تحکیم آن تفکرات می‌کوشیدند. گروه متاخر، هستبداد سلطنتی را مانعی جدی در بهبود وضعیت ایران در ابعاد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی می‌دانست؛ ازهمین‌رو همّ و غم خود را برای مشروطه کـــردن یا الغای سلطنت به کار بست. هم‌زمانی ابداًحات محدود دوره ناصرالدین‌شاه با تاسیس دارالفنون، نشر و توزیع روخانومامه‌های فارسی و انگلیسی و حیاتیتر از آن، مراودات تجار، محصلان و سیاحان ایرانی با ممالک اروپایی باعث انجام گرفت ایرانیان با فضای متفاوت دیگر کشورها آشنا شوند و با مقایسه خود با آنها،‌ خوهستار ابداًحات جدی در این امر باشند.

 

جمهوری، قبله آمال تعدادی از این افراد بود. نمی‌توان تاریخ دقیقی برای شکل‌گیری فکر جمهوری در فضای سیاسی ایران ذکر کـــرد. براساس آنچه از اسناد و کتابهای تاریخی به‌دست ما رسیده هست، نخستین بار پس از فوت محمدشاه قاجار، عده‌ای از متنفذان دولتی که خود را نماینده همه جناحهای حکومت می‌خواندند در مجلسی به نام «مجلس امرای جمهور»۱ جمع انجام گرفتند تا بر امور حکومت نظارت کنند. این جرقه جمهوری هیچگاه خاموش نانجام گرفت و در تاریخ تغییرات سیاسی ایران همواره در ناخودآگاه ایرانیان به عنوان بدیل و جانشین اصلی نظام پادشاهی ادامه حیات داد. این مقاله قصد دارد این مسئله را تشریح کند که جمهوری‌خواهی را نخستین‌بار نه رضاخان و یارانش، ‌بلکه جلال‌الدین میرزا و «جنبش بابیه» مطرح کـــردند.

 

تبارشناسی جمهوری‌خواهی

آنچه بعد از فوت محمدشاه قاجار منعقد انجام گرفت، ‌نشان‌دهنده هرج و مرجهای همیشگی تعیین جانشین در دودمان قاجار هست. هر یک از شاهزادگان و متولیان امر، در خود پتانسیل حکمرانی بر کشور و فرماندهی نظام را می‌دید. حال چه در کسوت پادشاهی و چه در نظام جمهوری؛ حیاتی ریهست کـــردن و کیهست نمودن بود. تغییر فضای حاکم بر کشور و ورود عقاید نوین درباره «نوع حکمرانی» و «انتخاب» حکمران به‌وسیله توده آقام، مسئله‌ای نبود که بشود برای متداوم مانع آن انجام گرفت و با ابداًحات امیرکبیر و تاسیس دارالفنون، رواج روخانومامه و مراودات هستادان ایرانی و فرنگی، به‌تدریج ذهن هوشیار ایرانی درگیر این پرسش انجام گرفت که دلیل ایران در عقب‌ماندگی دست و پا می‌خانومد، ولی اروپا رو به پیشرفت هست.

 

در پاسخ به این پرسش دیدگاه‌های مختلفی مطرح انجام گرفت، اما همگی آنها در یک دنبال اشتراک نظر داشتند و آن اجرای قانون و تنظیمات دولت بر اساس ساز و کار مجلس بود که در شکل نظام جمهوری خود را نمایان می‌کـــرد. این گونه بود که فکر جمهوری در مخیله روشنفکران شکوفا انجام گرفت. اما به دلیل نابالغی و بی‌سوادی فراگیر و آماده نبودن فضای لازم برای طرح جمهوری، این امر در محدوده اقلیتی خاص و در محافل و مجامعی پیدا انجام گرفت که سیاحان ایرانی اروپادیده برپا کـــرده بودند. یکی از این محافل «فراموشخانه» بود که توسط میرزا ملکم‌خان برپا انجام گرفت. ملکم‌خان همان کسی بود که در رساله‌هایش خود را قانون‌خواه معرفی می‌کـــرد. این امر به گونه‌ای بود که مشروطه‌خواهان او را از بانیان قانون‌خواهی می‌دانستند.۲

 

الف) فراموشخانه

مجمع فراموشخانه، نخستین جمعیت سیاسی هست که در سال ۱۲۷۵ یا ۱۲۷۶ق به دست ملکم‌خان تاسیس انجام گرفت.۳ این سازمان مخفی، طرح رساله‌های نظری ملکم‌خان را که عبارت‌اند از «کتابچه غیبی یا دفتر تنظیمات»، «رفیق و وزیر» و «تنظیم لشکر و مجلس و اداره»، در لفافه مفاهیم مذهبی عملی کـــرد.۴ اعضای این جمعیت، دانش‌آموزان دارالفنون و شاهزادگان قاجار بودند که ملکم‌خان آنها را برای فردا آماده می‌کـــرد. یکی از این افراد شاهزاده جلال‌الدین میرزا، از اخلاف فتحعلی‌شاه بود که به داشتن تمایلات ضدمذهبی اشتهار داشت و به همین دلیل نیز یکبار در حرم عبدالعظیم متحصن انجام گرفت و به‌واسطه آنکه از انساب قاجار و شاهزاده بود، با شفاعت دیگران از مخمصه نجات پیدا کـــرد.

 

جلال‌الدین میرزا و ملکم‌خان در دو چیز اشتراک داشتند: ۱٫ داشتن تمایلات ضد مذهبی؛ ۲٫ جاه‌طلبی و اینکه فراموشخانه را دستاویزی برای متحد کـــردن نیروهای خود برای تغییر سلطنت یا جمهوری قرار دادند.۵ عضویت جلال‌الدین میرزا و دو شاهزاده دیگر به نامهای شعاع‌السلطنه و ظل‌السلطان کافی بود که ظن شاه را بر وجود توطئه و دسیسه برانگیزد و آن را خطری برای تاج و تخت خود قلمداد کند.۶ هرتعداد ملکم‌خان طرح ابداًح سیاسی و اداری حکومت را در رساله‌ای به نام «دفتر تنظیمات» به شاه تقدیم کـــرد، ولی شاه بعدها با گزارشهای یکی از علما و نیز پزشک مخصوص خود به نام تولوزان، از نیات اصلی این مجمع آگاه انجام گرفت و به انحلال آن اقدام کـــرد.

 

جمهوری‌خواهان مجلس که از دو دسته «تجدد»یها به رهبری سیدمحمد تدین و «سوسیالیست»ها به رهبری سلیمان میرزا اسکندری تشکیل بودند، از مدتها پیش دست دوستی به سردار سپه داده بودند تا هرکدام به دلایلی و بنا بر انگیزه‌ای خاص به گسترش قدرت و هستقرار جمهوریت اقدام کنند

 

ب) جنبش بابیه

با توجه به هم‌زمانی و شباهت طرز کار بابیها و اعضای فراموشخانه، ادعای اینکه هر دو خوهستار تغییر سلطنت بودند پر بیراه نیست. با توجه به مقدماتی که رهبران مذهب شیخیه برای نزدیک بودن ظهور امام زمان چیده بودند، ادعای علی‌محمد باب فراگیر انجام گرفت و چالش بزرگی را برای مشروعیت حکومت و مذهب شیعه به‌وجود آورد. از بُعد سیاسی قضیه، علی‌محمد باب اعتقاد داشت «حکومت فعلی (یعنی ناصرالدین‌شاه)، قابلیت و تشکیلاتش نامنظم هست و انحلال آن منطقی به نظر می‌رسد».۷ رهبران بابی و مریدان آنها کوشیدند تحت عناوینی همچون آزادیخواهی، پیشرفت، هستبدادستیزی و قانون، نظام موجود را نفی کنند. یکی از اهداف آنان در پایانی اقدامات انجام‌انجام گرفته، برقراری «آزادی و برابری» بود تا به‌واسطه آن بتوانند اعلان موجودیت کنند و اعتقاد خود را رواج دهند. اما مخالفت مذهبیها که آنان را بدعتگذاران دین می‌نامیدند و همچنین سوءقصد بابیها به ناصرالدین‌شاه۸ سبب انجام گرفت «قبله عالم» از ترس جان و تاج و تخت، نسبت به هر مخالف بابی قاطعانه اقدام و هر شورشی را در نطفه خفه کند.

 

ج) جمهوری‌خواهی رضاخان

رضاخان بعد از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، مبارزه‌ای را برای خلع سلسله قاجار و تبدیل نظام حکومتی ایران به جمهوری به‌راه انداخت. مسئله جمهوری هنگامی جدی انجام گرفت که در مهر ۱۳۰۲ رضاخان به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه رهسپار اروپا انجام گرفت. در زمستان همان سال مبارزه‌ای انجام گرفتید به حمایت از جمهوری‌خواهی در مطبوعات آغاز انجام گرفت. به صورت حتم منادیان جمهوری‌خواهی به دنبال مقابله هم‌زمان با روحانیت و مذهب بودند و به شکلی تعجب‌برانگیز و شگفت‌آور و بدون توجه به بسترهای دینی خانومدگی آقام، راه تحقق آرمان را در «هدایت آقام به سوی انقلاب اجتماعی» می‌دانستند.۹ یکی از این منادیان، نویسندگان مجله «ایرانمنطقه» بودند که قدم بعدی بعد از انحلال سلطنت را رسیدگی به «قدرت روحانیت» می‌دانستند. گروه دیگر از منادیان جمهوری، جمهوری‌خواهان مجلس بودند که از دو دسته «تجدد»یها به رهبری سیدمحمد تدین و «سوسیالیست»ها به رهبری سلیمان میرزا اسکندری تشکیل انجام گرفته بودند. این دو گروه از مدتها پیش دست دوستی به سردار سپه داده بودند تا هرکدام به دلایل و بنا بر انگیزه‌ای خاص به گسترش قدرت و هستقرار جمهوریت اقدام کند.۱۰ پرواضح هست که حیاتی‌ترین دنبال پیشروی آنها مقابله با هر محور قدرتی بود که از سنتهای جامعه برآمده باانجام گرفت؛ وگرنه آنها در کنار سلطنت، به مواجهه با مذهب برنمی‌خهستند؛ به‌خصوص آنکه دیده بودند مذهب و مذهبیها خود در برخی شرایط به مقابله با سلطنت برخهسته بودند.

 

این پیشروی با مخالفت علما، از جمله شهید مدرس، که به‌درستی فهمیده بود ادعای جمهوری‌خواهی رضاخان، خود رویکـــردی به هستبداد هست، متوقف انجام گرفت. (بعدها رضاخان و روشنفکران گردآمده پیرامون او با انقراض سلطنت قاجار و تاسیس سلسله پهلوی نشان دادند که پیش‌بینی مدرس درست بود.) بدین ترتیب دهستان جمهوری به پایان رسید، ولی اندیشه جمهوری همچنان در ناخودآگاه ایرانیان روشن و پایدار ماند.

 

نتیجه

جمهوری‌خواهی ایرانیان در دو برش تاریخی عصر ناصرالدین‌شاهی و رضاخان نشان می‌دهد که یک عامل بیرونی در هر دو مورد تاثیرگذار بوده هست. به صورت حتم قطعا عوامل خارجی و تاثیرپذیری از محیط بین‌المللی نیز در این میان اهمیت دارد. تنظیمات عثمانی و انقلابهای اروپا در نیمه قرن نوزدهم و نیز الغای خلافت و تاسیس جمهوری به دست آتاتورک در ترکیه باعث انجام گرفت فکر جمهوری در اندیشه و ادبیات سیاسی ایران ورود پیدا کند. از طرف دیگر، ظلم و هستبداد قاجار و حکومتهای ملوک‌الطوایفی ایالتها که به عدالت اجتماعی وقعی نمی‌نهادند جریانهای انحرافی را به سوءهستفاده از موقعیت آقام برانگیخت.

 

پلوی جمهوری‌خواهی (سینیهای نهار برای جمهوی‌خواهان اجتماع‌کننده در مدرسه نظام)

شماره آرشیو: ۱۳۰۶۸۴-۲۷۵م